آقای اميرمهدی حقيقت عزيز

امروز که سری به‌وبلاگ/سايت شما زدم، ديدم که چندی پيش مرا به «بازی يلدا» دعوت کرده بودید و من که يک سر و هزار سودا دارم و از همه جا بی‌خبر، حالا که کار از کار گذشته است خبردار شدم! رفتم و سر و گوشی در وبلاگستان آب دادم و تازه ماجرای «بازی يلدا» را دريافتم.

خُب، من با همة بازيگوشی آن بازی را از دست دادم. ولی می‌خواهم جبران مافات کنم و «بازیِ لغت» يا «لغت‌بازی» را پيش ‌می‌کشم که هم کار و حرفة شماست و هم سرگرمی و دلمشغولی من. البته تصورش دشوار است که خيل عظيمی که با شوق و ذوقِ بسيار دل به«بازی يلدا» سپردند، بازی ما را هم "جدی" بگيرند. اما چه باک! 

شروع بازی: من دربه‌در در پی يافتن معادلی مناسب برای اصطلاح Macho Der وMachismo  Der بودم که اتفاقاً چون ريشه در زبان لاتين دارد (لاتين مردانه=masculus) در زبان انگليسی هم macho و machismo نوشته می‌شود و کاربُرد و معنايی مشابه دارد. البته معلوم است که اين اصطلاح پيش از ورود به‌زبان آلمانی و انگليسی، در اسپانيولی (زبان اسپانيايی) که به‌لحاظ خانوادگی با لاتين نزديکی بيشتری دارد، وجود داشته و از طريق آمريکايی‌های اسپانيايی‌تبار، به‌زبان محاوره انگليسی و سپس آلمانی راه يافته است. در واقع macho يعنی «نَرّه‌حيوان». همان «نره‌خر» و «نره‌گاو» و «نره‌شير» مصطلح در زبان فارسی که به «نری» و «رجوليت» خود می‌نازند. حالا macho هم بر اين اساس به‌مردهايی گفته می‌شود که به «مردانگی» و «رجوليت» خودشان می‌بالند و «عاشق مردی» خودشانند.

به‌هر حال، به چند فرهنگ مراجعه کردم تا پيش از همه معادلی برای Macho Der  (macho) بيابم. محمدرضا باطنی در هر دو فرهنگ‌اش (معاصر و پويا) 1- جاهل‌مآب 2- جاهل‌مآبانه گذاشته است.  هرچند خصوصياتی که macho دارد مصداق «نادانی و جاهلی» است، اما به‌گمانم نمی‌توان macho را حتماً «جاهل‌مآب» خواند. عباس آريانپور و سليمان حييم هيچ کدام اين دو اصطلاح را وارد فرهنگ‌های بزرگ و کوچک خود نکرده‌اند؛ چون استفاده از اين اصطلاح در زبان محاوره تازگی دارد. محمدرضا جعفری اين چند معادل را آورده است: «لاف‌زن، مرد، مردانه، به‌اصطلاحْ مردانه». در ميان اين معادل‌ها و با توجه معنای محاوره‌ای macho شايد بتوان با اندکی دستکاری با معادل «لافِ مردی‌زن» کنار آمد. داريوش آشوری هم «نُرّه‌مرد» و «نره‌مردی» را برابر اين دو اصطلاح گذاشته که پيداست ريشه و پيشينة اين اصطلاح را پيش رو داشته است. با اين همه معادل‌های آشوری حال و هوای اين اصطلاح را منتقل نمی‌کنند، ولی خيلی به‌مفهوم و معنای کلمه نزديک شده است. اميراشرف آريانپور هم در فرهنگ آلمانی فارسی «گردن کلف و خشن» را معادل Macho Der قرار داده که خُب جای بحث زيادی ندارد! فرامرز بهزاد هم در فرهنگ آلمانی‌اش ««آدمِ بزن‌بهادر» آورده است. اگر در نظر بگيريم که در فرهنگ Duden در تعريف Macho آمده است: «کسی است که به‌گونه‌ای مبالغه‌آميز مردی خود را به‌رخ می‌کشد»، پس «آدمِ بزن‌بهادر» می‌تواند، اما حتماً نبايد Macho هم باشد. «آدمِ بزن‌بهادر» بيشتر اهل دعوا و کتک‌کاری است. افزون بر اين در فرهنگ لانگن‌شايت هم در توضيح آمده است که «Macho به مردی اطلاق می‌شود که معتقد است مردها بايد قوی و خشن باشند، احساسات خودشان را نبايد بروز دهند و بر زن‌ها برتری داشته باشند».

اما آنچه بيش از همه موجب حيرت من شد، برابرنهاده‌ای است که در فرهنگ هزاره، کار مشترک علی‌محمد حق‌شناس، حسين سامعی و نرگس انتخابی، آمده است: «(محاوره، به‌طعنه) [مرد] ماچو، دُلدُل‌سوار». خُب «ماچو» که همان تلفظ فارسی macho است و اگر قرار باشد به‌همين صورت وارد زبان فارسی شود، بحثی نيست؛ اين شما و اين فرهنگستان زبان فارسی! اما «دُلدُل‌سوار» اينجا چه می‌کند؟ نمی‌دانم، شايد يکی از همان اصطلاحات «فرهنگ مخفی» و زبان محاوره‌ای جوانان اين روزگار است که منِ دور از وطن از آنها بي‌خبرم؟! من تازه داشتم به‌اصطلاحاتی نظير «خفن» و «جواد» و «گير دادن» و غيره عادت می‌کردم و برايشان در زبان آلمانی به‌دنبال معادل می‌گشتم که حالا ظاهراً «دُلدُل‌سوار» هم سر و کلّه‌اش پيدا شده و مقابل macho نشسته است!


برای اطمينان خاطر به‌چند فرهنگ و دانشنامه و چندين ديوان سر زدم تا مطمئن شوم که «دُلدُل» نام اسب يا قاطر سفيد پيامبر و به‌روايتی اسب علی‌ابن ‌ابی‌طالب بوده و «دُلدُل‌سوار» هم بيشتر لقبی است که شاعران دوران گذشته به اميرِ مؤمنان می‌داده‌اند. مثلاً در اين ابيات در شعری از اشرف الدين گيلانی(نسيم شمال):

اندرين عيد غدير ای ساقی سيمين عذار

زينهار از کف مده جام شراب خوشگوار

مست کن ما را ز عشق حيدر دُلدُل‌سوار

در فلک خيل ملک گويند هر دم آشکار

لا فتی الا علی لا سيف الا ذوالفقار

يا در آغاز بوستان سعدی (نسخة محمدعلی فروغی) در ستايش پيامبر و پيروان وی آمده است:

درود ملك بر روان تو باد

بر اصحاب و بر پيروان تو باد

نخستين ابوبكر پير مريد

عمر پنجه بر پيچ ديو مَريد

خردمند عثمان شب‌زنده‌دار

چهارم علی شاه دُلدل‌سوار

از اين‌رو نمی‌دانم که نشاندن «دُلدُل‌سوار» در برابر اصطلاح macho آيا سهو و خطايی است که به‌فرهنگ هزاره راه يافته يا مؤلفان اين فرهنگ دليلی و سندی و منطقی برای گزينش خود دارند!؟

خُب حالا خيلی مايل بدانم دوستان اهل نظر که بازی با لغات، حرفه يا حداقل در زمرة سرگرمی‌هايشان است دربارة اين اصطلاح چه می‌گويند؟ پيشنهاد و معادلی بهتر و نزديک‌تر به‌مفهوم macho سراغ دارند؟

پايدار باشيد و سربلند.

خسرو ناقد